Gök Türkler (552-659)

Büyük Hun Devletinden sonra Orta Asya’da siyasi dengeyi tekrar ele geçiren Gök Türkler Bumin Kağan tarafından kurulmuştu. Devlet, Türk adını ilk kez resmi devlet adı olarak kullanmıştı. Kurucularının Ergenekon Destanı’nda belirtilen Aşina Boyu olduğu kaynaklarda yer almaktadır. Bumin Kağan, Avarların hakimiyeti altında bir bey iken 552 yılında Avarlara baş kaldırarak hakimiyetini kazanmıştır. Devletin merkezi Ötüken olan Gök Türkler İslamiyet’ten önce kurulan Türk Devletleri içinde teşkilatlı yapıya sahip en geniş sınırlara ulaşan devletti.

Devlet kuruluşunu gerçekleştirdikten sonra hakimiyetini yaymaya eğilmiş ve bu doğrultuda İpek Yolu üzerinde mücadeleye girişmeye başlamışlardır. Bu bağlamda Çin ve Sasanilerle mücadeleye giren Gök Türkler Bizans’la da yakın ilişkiler kurmuşlardır. Nitekim Sasanilerle olan mücadeleler bu devleti zayıflatmış ve ilerde İslam Ordularının Sasanileri yıkması kolaylaştırılmıştı.



Gök Türkler, Bizans ile ticari ilişkiler kurarak Sasani-Bizans arasını bozmuş ve bu iki devleti karşı karşıya getirmişlerdir. Yine tarihte Orta Asya’dan Bizans’a ilk resmi heyet 568 yılında Gök Türkler zamanında gitmiştir.

Gök Türkler, devlet ve millet bilincinde milliyetçilik anlayışını benimsediği görülmektedir. İkili Teşkilat sistemini uygulayan devlet ülkenin merkezi olan Doğuyu Hükümdar Bumin Kağan yönetirken, kardeşi İstemi Yabgu ise batı kanadını yönetmiştir. Ancak batı kanadı iç işlerinde serbest dış işlerinde ise merkeze bağlıydı. Bu durum ise Türklerde federatif yapının varlığına kanıttır.

Bumin Kağan vefat edince yerine geçen oğlu Mukan Kağan döneminde devlet en parlak dönemini yaşamıştır. İktidarı ele aldığı 553-572 yılları arasında devletin sınırları genişlemiş ve teşkilatlı yapısı oldukça fazla gelişmiştir. İstemi yabgu ise 567 yılında Sasaniler ile anlaşarak Hunların güneydeki devamı olan Ak Hunların siyasi varlığına son vermiştir.

Mukan Kağan’la başlayan ihtişamlı dönem oğlu Tapo Kağan ile devam edememiştir. Nitekim Gök Türkler 582’de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmıştır. Ardından her iki kısım da Çinlilerin hâkimiyeti altına girmiştir.

II. Gök Türk Devleti

Türkler mecbur kaldığı Çin esaretine 50 yıl boyunca pek çok defa karşı gelmiş ancak başaramamıştı. Bu ayaklanmalardan sadece biri olanı ise Kürşad Ayaklanmasıydı. Çinin hakimiyeti altında kalmaya bir türlü kani gelmeyen Kutluk Kağan himayesindekilerle 682 yılında Çinlilere karşı ayaklanmaya başlamıştır. Kutluk Kağan, önderliğinde Çinlilere karşı Türk boylarını tekrar derleyip idare altına alan hükümdara İlteriş unvanı verilmiştir.

Devletin kuruluşunda en önemli pay sahibi ise vezir Tonyukuk’tu. Vezir Tonyukuk, Kutluk Kağan’ın yanında Kapgan Kağan ve Bilge Kağan döneminde de vezirlik yapmıştır.

Devlet, milli benliğe önem vermiş ve bu doğrultuda ilk milli alfabeyi de oluşturmuşlardır. Gök Türkler tarafından oluşturulan alfabe 4 tanesi ünlü olmak üzere 38 harften meydana gelmekteydi.

Devletin en parlak dönemini ise Bilge Kağan yaşatmıştı. Bu dönemde Vezir Tonyukuk, Kültigin ve Bilge Kağan adına Türk dili ve tarihinin en önemli eseri olan Orhun Kitabelerini dikilmiştir.

Orhun kitabeleri Türk dilinin ve tarihinin ilk yazılı belgelerindendir. II. Gök Türk devleti dönemine ait olan bu yazıtlar Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına 8. Yüzyılda yazılmıştır. Yazıyı neşreden ise Yollug Tegin’dir. Anıtların 3 yüzü Türkçe üç yüzü de Çince dir. Moğolistan sınırları içerisinde yer alan bu yazıtlar Danimarkalı Thomsen tarafından 1893’te okunmuştur.

Gök Türk Devleti, Uygur, Basmil ve Karluk Türkleri tarafından 744 yılında yıkılmıştır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir